تقوایی گفت به علی بگو سمت تختی نرود

برای ایفای نقش غلامرضا تختی خیلی ها تست دادند. یکی از این اشخاص فرامرز قریبیان بود. حاتمی یک عکس از پوریای ولی با خود داشت که بعد از تست گریم و عکاسی از چهره بازیگر مورد نظر، عکس پوریای ولی را با آن مطابقت می داد. در واقع یک چیزی در ذهنش بود که دوست داشت به آن برسد.

قریبیان دو سه بار تست داد، اما نشد. خیلی ها به حاتمی گفتند که سمت تختی نرود. بسیاری قبل از او قصد این کار را داشتند، اما هر کدام به نحوی از کار باز مانده بودند. همان روزها ناصر تقوایی من را دید و گفت به علی بگو این کار را نکند. نهایتاً هم دیدیم که نتوانست آن را به سرانجام برساند. بعد از حاتمی تعداد زیادی کاندیدای ساخت این فیلم بودند.

من تقوایی را پیشنهاد دادم. آمد صحبت کرد و و آن بیست دقیقه ای را هم که علی گرفته بود دید. بعد از یک هفته آمد و گفت در صحنه ای از فیلم رادیو در قهوه خانه اعلام می کند که در بوئین زهرا زلزله آمده است و من اگر قرار باشد این فیلم را بسازم باید واقعه زلزله را بطور کامل فیلمبرداری کنم؛ اینجا بود که فهمیدیم تقوایی قصد ساخت «تختی» را ندارد.

ماجرای بازیگری حاتمی در برنامه کودک

علی و نعمت حقیقی خیلی با هم دوست بودند و دقیقاً به همین دلیل علی دوست نداشت در فیلم هایش از نعمت به عنوان فیلمبردار استفاده کند. عقیده اش این بود که در صورت همکاری دوستی شان به هم می خورد. علی و همسر نعمت، یعنی لیلی گلستان در تلویزیون همکار و هم دوره بودند. علی حتی سابقه بازیگری هم دارد و در برنامه هایی که برای کودکان در تلویزیون ساخته می شد، بازیگری هم کرده است.

او در برخی برنامه های تلویزیونی پرویز صیاد هم سابقه بازی داشت. البته اصلاً بازیگر خوبی نبود و خودش هم این را می دانست. علی آن زمان یک شرکت تبلیغاتی داشت که با مهرداد فخیمی و جواد طاهری آگهی های تبلیغاتی برای پخش در سینماها می ساختند. آن زمان آگهی ها تیتراژ نداشت و معلوم نبود چه کسی آن ها را ساخته است اما آگهی های تبلیغاتی حاتمی همان زمان هم امضا خاص او را بر خود داشتند.

«سوته دلان» و اولین همکاری با حاتمی

خانه ما واقع در کوچه کنار دانشکده هنرهای دراماتیک بود. پاتوق حاتمی و بچه های دانشکده طی اوغاتی که کلاس نداشتند یک قهوه خانه در چهار راه آب سردار بود. من در این قهوه خانه برای اولین بار علی را دیدم. این قهوه خانه مثل باقی قهوه خانه ها نبود و بیشتر هویتی دانشجویی داشت. سعید نیک پور، منوچهر عسگری نسب، فریما فرجامی، ژیلا سهرابی و بسیاری دیگر از جمله کسانی بودند که این قهوه خانه پاتوق شان بود. چای و دیزی شریکی می خوردند و حرف می زدند.

من آن زمان در گروه هنر ملی زیر نظر عباس جوانمرد کار تئاتر می کردم و البته قبل از آن هنرستان موسیقی هم می رفتم. این وقایع برای حوالی سال های ۴۲ و ۴۳ بود. از آشنایی با حاتمی تا اولین همکاری ما چند سالی طول کشید. طی این مدت من در «تنگسیر»، «خاک»، «گوزن ها»، «همسفر» و «ماه عسل» به عنوان منشی صحنه و دستیار حضور داشتم و علی هم در این مدت «طوقی»، «حسن کچل»، «سلطان صاحبقران»، «مثنوی معنوی» و چند فیلم دیگر را مقابل دوربین برده برد.

همکاری جدی من و حاتمی از «سوته دلان» شروع شد. علی توسط محمود بصیری برای من پیغام فرستاد و یک روز به دیدنش رفتم. همان جا پیشنهاد همکاری در «سوته دلان» مطرح شد و من پذیرفتم. بعد از «سوته دلان» هم دیگر از هم جدا نشدیم. علی دوست نداشت من با کارگردان دیگری کار کنم و من هم پذیرفتم. البته اینطور نبود که بگوید کار نکنید و بعد ما را عاطل و باطل رها کند. کار ایجاد می کرد و نمی گذاشت کسی بیکار بماند.

اکسسوار های «هزار دستان» چگونه از بین رفتند

هنگام ساخت «سوته دلان» علی مشغول روتوش اولیه سریال «هزاردستان» بود؛ البته آن زمان اسمی که حاتمی برای این مجموعه در نظر داشت «جاده ابریشم» بود. یادم می آید علی مواقع بیکاری و در ساعت های استراحت خود، به عتیقه فروشی ها می رفت و اجناس و اسباب قدیمی می خرید. آن زمان قطبی رئیس تلویزیون قسط اول ساخت سریال را به علی داده بود و او از بابت خرید این چیزها مشکل مالی نداشت.

بیشتر اجناس عتیقه ای که علی در طی چند سال خریداری کرد بعدها در «هزار دستان» به کار گرفته شد. زمانی که علی مریض شد و لازم بود برای درمان به انگلستان برود آقای لاریجانی رئیس سازمان صدا و سیما «دل شدگان» را پنج میلیون خرید که برای آن دوران قیمت خوبی. محمدمهدی حیدریان هم کل اکسسوار های «هزار دستان» را اعم از عتیقه ها و باقی چیزها ۸ میلیون خریداری کرد.

مدتی بعد هنگام ساخت لوکیشن های محله خانی آباد که قرار بود در «جهان پهلوان تختی» مورد استفاده قرار بگیرد، من درگیر ساخت یک سریال تلویزیونی بودم و برای یکی از صحنه ها تعدادی لباس مشکی لازم داشتیم. وقتی برای تهیه لباس ها به انبار شهرک رفتم متوجه شدم تمام عتیقه ها و اسبابی که در «هزاردستان» استفاده شده بود و علی آن ها را به حیدریان فروخت در انبار خرد شده و از بین رفته اند.

علی و «هوالعلیم»

می گویند علی حاتمی هیچگاه با فیلمنامه کامل سر صحنه نمی آمد و فیلمنامه هایش را سر صحنه می نوشت؛ حالا جالب اینجاست این را کسانی که با حاتمی کار کرده و او را می شناختند شایع کرده اند. فیلمنامه اولیه مجموعه «هزار دستان» یعنی همان «جاده ابریشم» را من دارم. به جرات می توانم بگویم از این فیلمنامه می توان چند فیلم و سریال مستقل ساخت کما اینکه خود من قصد داشتم سریال و البته فیلم «کمیته مجازات» را از روی بخشی از همین فیلمنامه ای که علی نوشته بود بسازم.

در این فیلمنامه کلی داستان و اتفاق و ماجرا وجود دارد که به تصویر کشیده نشده است. علی بدون فیلمنامه سر صحنه نمی آمد، اما نکته ای در فیلمنامه های او وجود داشت؛ حاتمی در فیلمنامه اولیه دیالوگ ها را خلاصه می نوشت؛ دلیلش هم این بود که می گفت وقتی من هنوز نمی دانم چه کسی قرار است این نقش را بازی کند و دیالوگ ها را بگوید، لزومی ندارد همه چیز را از همین حالا مشخص کنم.

حال اگر قول برخی دوستان فراموشکار را هم جدی بگیریم و قبول کنیم که او دیالوگ فیلم هایش را سر صحنه فیلمبرداری می نوشت، این را باید به پای قوت و قدرت او بگذاریم و نه ضعفش. برخی دوستان هم زمانی گفتند علی در فیلم هایش دکوپاژ نداشت؛ یک بار عزیز ساعتی (فیلمبردار)، از انبارهای شهرک غزالی چند تکه از برگه دکوپاژهای «هزار دستان» را با خط حاتمی پیدا کرد و این برگه ها تا مدت ها در یکی از ویترین های موزه سینما در معرض نمایش بود. علی همیشه با مداد می نوشت و فقط بالای صفحه با خودکار سبز می نوشت «هوالعلیم».

حاتمی را ممنوع الکار کردند

بعد از پایان ساخت «جعفرخان از فرنگ برگشته» ارشاد ۲۰ دقیقه از فیلم را درآورد و به علی گفتند این ۲۰ دقیقه را دوباره بگیر. علی زیر بار نرفت و به همین دلیل ممنوع الکار شد. داستان از این قرار بود که از ارشاد علی را احضار کرده و برگه دستورالعمل حذف ۲۰ دقیقه از فیلم و فیلمبرداری مجدد را دستش می دهند. علی هم برگه را پاره می کند و از ارشاد خارج می شود.

فردای آن روز یداله صمدی از ارشاد به من زنگ زد و گفت روی دیوار یک برگه زده اند که رویش نوشته علی حاتمی به دلایل فلان و فلان تا اطلاع ثانوی ممنوع الکار است. این اتفاق برای حوالی سال های ۶۵ و ۶۶ است. بعد از آن من را از ارشاد خواستند و گفتند این ۲۰ دقیقه را شما بساز. من آن زمان فیلم «جمیل» را تازه ساخته بودم. گفتم من به فیلم علی دست نمی زنم مگر اینکه نامه بنویسید و من را ملزم به این کار کنید؛ گفتند ایرادی ندارد.

بعد از مدتی علی عباسی تهیه کننده «جعفرخان...» نامه ارشاد را برای من آورد با این مضمون که آقای احمد بخشی، چنانچه شما تمایل به ساخت ۲۰ دقیقه پایانی فیلم «جعفرخان از فرنگ برگشته» داشته باشید از نظر ما بلامانع است! من دیدم ارشاد با این کار توپ را به زمین انداخته و به نوعی پای خودش را کنار کشیده است. من هم به عباسی گفتم این ها نوشته اند اگر دوست داری بساز و اگر دوست نداری نساز. اگر می نوشتند باید بسازی، من نامه را به علی نشان می دادم و می گفتم مجبورم کردند. ولی حالا که این را نوشته اند من دیگر الزامی به ساخت ۲۰ دقیقه باقی مانده «جعفرخان ...» ندارم.

این جوری شد که من هم بعد از حاتمی ممنوع الکار شدم و «جمیل» هم توقیف شد. بعد از این جریانات از یداله صمدی خواستند فیلم را تمام کند که او هم نپذیرفت و دست آخر محمد متوسلانی «جعفرخان ...» را به اتمام رساند.

۹ پرده از دلشدگان حذف شد

حاتمی هنگام نوشتن فیلمنامه زمان از دستش در می رفت و به قول معروف زیاد می نوشت. بطور مثال «دلشدگان» چهار ساعت فیلمنامه بود که اتفاقاً همه اش هم فیلمبرداری شد. هنگام مونتاژ تا جایی که می شد از فیلم کوتاه کردیم و تازه بعد از این همه تلاش فیلم شد ۱۹ پرده. علی دیگر دلش نمی آمد از فیلم کم کند.

قرار شد با ارشاد و سینمادارها صحبت کنند تا به ازای یک سانسی که از جدول نمایش روزانه کم می شود به قیمت بلیت اضافه کنند، اما این پیشنهاد را نپذیرفتند. نتیجه اینکه «دلشدگان» در ۱۰ پرده به اکران درآمد رفت. خودتان حساب کنید اگر از فیلمی ۹ پرده کم شود چه اتفاقی برایش می افتد.

روی دیالوگ هایی که می نوشت حساس بود

علی روی دیالوگ های فیلم هایش خیلی حساس بود و دوست نداشت بازیگرها از خودشان چیزی به متن گفت و گوها اضافه کنند. اگر متوجه می شد ادای جمله ای برای بازیگر سخت است و حرف در دهانش نمی چرخد خودش آن را درست می کرد. از طرف دیگر چون معمولاً با یک گروه خاص کار می کرد، همه این اخلاق او را می دانستند و کسی بدون هماهنگی قبلی و مقابل دوربین کلمه و جمله ای را به اختیار خود عوض نمی کرد.

اگر هم کسی جدید به گروه اضافه می شد، بازیگرهای قدیمی تر گوشی را دستش می دادند تا حواسش به این موضوع باشد. من نثر حاتمی را در هیچ کجای دیگر ندیدم. بعضی مواقع به این فکر می افتادم که شاید او یک دوره ای را در زمان قاجار زندگی کرده که اینقدر به زبان آن روزگار مسلط است.

قرار بود «مادر» در شمال ساخته شود

فیلمنامه «مادر» پنج سال قبل از زمان ساخت نوشته شد و کل داستان در شمال ایران می گذشت. در آن ورسیون همه در ویلای پدری در شمال کشور جمع می شوند و مادر آنجا از دنیا می رود. علی بعد از مدتی آن فیلمنامه را به من بخشید و گفت تو این را بساز. البته من تهیه کننده ای برای ساخت آن پیدا نکردم. حاتمی بعد از مدتی «مادر» را بازنویسی کرد و داستان را به تهران آورد.

حتی از یک دکمه هم نمی گذشت

می گفتند حاتمی به تاریخ وفادار نیست، اما موضوع اینجا بود که بخش دراماتیک و زیبایی شناسی داستان بیش از ملزومات تاریخی برای علی اهمیت داشت. نمایشگری برای او مهم تر از هر چیز دیگری بود. در «هزار دستان» ما ریل واگن اسبی را در سریال می بینیم اما اگر به تاریخ رجوع کنیم این ریل و واگن در زمان رضاشاه و سال ها پیش از وقوع داستان «هزار دستان» جمع آوری شده بودند. اما علی این را در سریال می آورد چون جلوه تصویری آن برایش بیش از هر چیز دیگری اهمیت داشت.

از طرف دیگر همان زمان ما را فرستاد تا برای دکمه پیراهن مفتش شش انگشتی از لاله زار دکمه های قدیمی بخریم. من گفتم کسی این دکمه را در تلویزیون نمی بیند، اما علی نگران بود که نکند در یک نمای کلوزآپ دکمه امروزی و جدید مفتش توی چشم بزند. حالا کسی که از یک دکمه نمی گذرد به نظرتان می تواند واگن اسبی به آن بزرگی را نادیده بگیرد.

حمله روس ها به شهرک سینمایی غزالی

زمان ساخت شهرک ولی اله خاکدان مشغول ساخت دکورهای مربوط به لاله زار بود و اسماعیل ارحام صدر هم دکورهای مربوط به بازارچه را می ساخت. روزی که عراق به ایران حمله کرد ما مشغول ساخت شهرک بودیم. هواپیماهای عراقی که برای بمباران مهرآباد آمده بودند درست از بالای سر ما رد شدند. خاکدان بلافاصله بعد از دیدن هواپیماها، میگ های آن ها را شناخت و گفت این هواپیماها روسی هستند.

خدابیامرز می گفت روس ها به ایران حمله کرده اند. از آن به بعد دیگر صدای پرواز هواپیماها قطع نشد و علی که تصمیم داشت «هزار دستان» را به شیوه صدا سر صحنه فیلمبرداری کند از این کار منصرف شد و به سمت دوبله رفت که البته ضرر هم نکرد.

به دلیل نبود بودجه علی شهر را تعطیل کرد

صحنه سرشماری در فیلمنامه اولیه «هزاردستان» وجود نداشت. بعد از اتمام ساخت شهرک زمین و در ودیوار شهرک را گازوئیل پاشیدند تا چرک شده و از آن حالت نو بودن خارج شود. حالا دیگر فقط مانده بود کلید زدن سریال. اما مشکلی که وجود داشت این بود که ما برای پر کردن ویترین مغازه های بازسازی شده خیابان لاله زار بودجه نداشتیم و به نوعی معطل قسط بعدی تلویزیون بودیم.

حاتمی وضعیت را که دید با موافقت تلویزیون تاریخ کلید زدن «هزار دستان» را یک هفته عقب انداخت و به بچه های گروه دکور گفت ویترین تمام مغازه های لاله زار را با چوب پوشانده و به پنجره ها رودری بزنید؛ شهر تعطیل است. هیچ کس نمی دانست در ذهن علی چه می گذرد. خلاصه که طی سه چهار روز سکانس سرشماری را که در آن کل شهر تعطیل است و هیچ کس در خیابان ها نیست نوشت و ما هم فیلمبرداری کردیم.

دزد فیلمنامه «هزار دستان» را با خود برد

قبل از کلید زدن «هزار دستان» صدا و سیما به برخی صحنه ها در فیلمنامه ایراد گرفته بود و تاکید داشتند این ها باید عوض شود. من به همراه علی یک هفته رفتیم شمال و علی همه آن صحنه ها را بازنویسی کرد. موقع برگشت بعد از تونل کندوان یک جا اتومبیل را متوقف کردیم تا ناهار بخوریم. بعد از صرف ناهار وقتی به سراغ اتومبیل آمدیم دیدیم دزد شیشه ماشین را شکسته و کیف علی را که فیلمنامه بازنویسی شده هم داخلش بود با خود برده.

برگشتیم تهران و قضیه را گفتیم ولی کسی باور نکرد. آن موقع فکر می کردند حاتمی می خواهد سیاه شان بکند. علی کل آن چیزی که دزدیده شده بود را سه روزه نوشت؛ در واقع همه آن را از حفظ بود.

«هزاردستان» را با ۹۰ میلیون تومان ساختیم

سکانس پایانی و فینال «هزاردستان» این چیزی نیست که در نسخه پخش شده می بینیم. در این نسخه حسین گیل (سیدمرتضی) چشم های جمشید مشایخی (رضا تفگنچی) را که روی سنگفرش خیابان سقوط کرده می بندد و به بالا نگاه می کند. این اتفاق روز هفتم محرم رخ می دهد؛ یعنی سه روز مانده به عاشورا

فینالی که علی برای «هزار دستان» در نظر گرفته بود به این شکل بود که روز عاشورا سران کشور از جمله خان مظفر در میدان توپخانه و ایوان شهرداری حضور دارند و کارناوال عزاداران که صحنه های روز عاشور را به شکل تعزیه بازسازی کرده اند از مقابل این ها می گذرند. در این صحنه حسین گیل که نقش حر را در تعزیه بازی می کند، با اسب به خان مظفر نزدیک شده و با شمشیر سر او را قطع می کند. این صحنه به خاطر نبود بودجه کافی گرفته نشد.

برآورد ما حدود سه و نیم میلیون تومان بود اما تلویزیون این پول را به ما نداد. هزار دستان به طریقه ۳۵ میلی متری فیلمبرداری شد. ما در حدود ۲۸ قسمت فیلمبرداری کرده و تحویل تلویزیون دادیم اما فقط ۱۵ قسمت آن به روی آنتن رفت. دلیل اصلی این حذف ها حجاب بازیگران زن بود. کل مخارج مجموعه با توجه به ۱۳ قسمتی که هرگز از تلویزیون پخش نشد چیزی در حدود ۹۰ میلیون تومان شد.

دعوای علی و لیلا

علی حاتمی با دو طیف از بازیگرها مشکل داشت؛ اول بچه ها و بعد پیرمردها و پیرزن های فرتوت. کلاً حوصله کار کردن با آن ها نداشت. بطور مثال لیلا دختر خودش در چند فیلم او بازی کرده است؛ هنگام فیلمبرداری داستان اینجوری شروع می شد که علی با خوش رویی به لیلا می گفت لیلا جان دیالوگ هایت را حفظ کرده ای دیگر؟ لیلا هم می گفت بله. فیلمبرداری صحنه که شروع می شد لیلا برخی توصیه های پدرش را عمل می کرد و برخی را با بازیگوشی انجام نمی داد. خلاصه که بعد از دو برداشت کار پدر و دختر به دعوا می کشید و لیلا از صحنه بیرون می رفت.

از شدت درد فریاد می زد

حاتمی از سرطان لوزالمعده در گذشت. آن اوایل که درد داشت همه فکر می کردند زخم معده است و جالب است بدانید دست آخر فردین سبب شد تا نوع بیماری علی شناخته شود. فردین دوست دکتری داشت که در یک مهمانی بعد از شنیدن جریان دردهای علی از فردین می خواهد به علی پیشنهاد کند تا آزمایشی خاص را پشت سر بگذارد.

فردین با من تماس گرفت و بعد از پرس و جو از همسر حاتمی، وقتی مطمئن شدیم او قبلاً این آزمایش را انجام نداده، صبح روز بعد همراه علی و فردین و داود رشیدی به بیمارستان دی رفتیم. او این آزمایش را به انجام رساند و عصر آن روز معلوم شد این درد او از سرطان لوزالمعده است. درد علی با یک کمر درد شروع شد. دکترها گفته بودن باید پیاده روی کنی. بعد از آن راه رفتن در استخر را تزویج کردن اما کمر درد او خوب نشد. کار به انرژی درمانی هم کشید تا اینکه بعد از چهار ماه داستان فردین پیش آمد و همه چیز روشن شد.

علی ده روز در بیمارستان خوابید و طی آن ده روز در اتاقش هر شب برنامه بود. دوستانش با کمانچه و تنبک و سایر ابزار آلات موسیقی به سراغش می رفتند و خلاصه نمی گذاشتند تنها بماند. بعد از آن بود که دردهایش شدیدتر شد. این درد به قدری شدید بود که بعضی شب ها از شدت درد سرش را از پنجره خانه اش بیرون می آورد و بی انقطاع فریاد می زد.

علی را بیهوش کردیم تا سوار هواپیما شود

از هنگام تشخیص بیماری تا زمانی که برای درمان تکمیلی به انگلستان رفت حدود هفت هشت ماه دیگر گذشت. علی از پرواز با هواپیما می ترسید و این ترس به قدری شدید بود که هنگام پرواز امید روحانی که تخصص اصلی اش دکترای بیهوشی است به فرودگاه آمد و علی را با آمپول بیهوش کرد تا بعد از آن ما بتوانیم علی را سوار هواپیما کنیم. هنگام فیلمبرداری «تختی» هم به شدت درد داشت و البته در آن دوران یک روز در میان هم شیمی درمانی می کرد. با تمام دردی که داشت توانست ۲۰ دقیقه از «تختی» را فیلمبرداری کند.

داستان دلخوری حاتمی از اکبر عبدی

حاتمی فیلمنامه ای داشت به اسم «گاردن پارتی» که برای نقش اول آن روی اکبر عبدی حساب کرده بود. قرار بود اکبر در این فیلم زن پوش شود. یک بار هم عبداله اسکندری در خانه حاتمی یک تست گریم روی چهره اکبر اجرا کرد که دیدند خیلی خوب شد و در واقع روی چهره او جواب داد.

داستان «گاردن پارتی» در دوره رضا شاه و زمان کشف حجاب می گذشت. آن زمان عبدی و اسکندری با میرباقری سر صحنه سریال «امام علی» (ع) بودند. ظاهراً آنجا داستان زن پوش شدن اکبر را برای میرباقری تعریف می کنند و نتیجه اینکه او هم «آدم برفی» را بر پایه زن پوش شدن عبدی ساخت. علی سر این جریان خیلی از دست اکبر و اسکندری دلخور شد.

من بعد از ساخته شدن «آدم برفی» به علی گفتم که داستان آن با داستان «گاردن پارتی» کاملاً متفاوت است اما او گفت همین که عبدی در فیلم زن پوش می شود کافی است تا من «گاردن پارتی» را نسازم. علی «گاردن پارتی» را بعد از آن جریان به من بخشید.

روزی که اکبر عبدی علی را روی تخت ندید

روزهای آخر زندگی علی، یک روز اکبر عبدی برای دیدن او و آشتی به خانه اش آمد. علی آن روزها بیهوش بود؛ نه چیزی می دید و نه چیزی می شنید. اکبر اصرار داشت حاتمی را ببیند. علی در اتاقش روی تخت خوابیده بود و یک شمد سفید سر تا پای او را پوشانده بود. به اکبر گفتیم علی روی تخت خوابیده.

اکبر وارد اتاق شد، اما بعد از لحظه ای خارج شد و گفت روی تخت که کسی نیست. ما با تعجب وارد اتاق شدیم و شمد را کنار زدیم. علی هنوز روی تخت بود اما در آن روزها به قدری لاغر و نحیف شده بود که اکبر او را زیر شمد تشخیص نداده بود. اکبر به سرش کوبید و زد زیر گریه. علی همان شب تمام کرد